Sociale situaties
Een praatje, een verjaardag, groepswerk. Waarom sociale situaties het autistisch brein veel kosten, en hoe zinnen die je klaar hebt het makkelijker maken.
Dit komt uit de ervaring van autistische mensen, niet uit onderzoek. Veel mensen hebben er iets aan. Kijk of het bij jou past.
Lees ook de andere kant: Samenwerken
Eerst even gokken
Wat weet je al over sociale situaties? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat zijn sociale situaties?
Een sociale situatie is een moment met andere mensen. Een praatje bij de kassa. Een verjaardag. De pauze op school. Groepswerk. Een overleg op je werk.
In zo'n situatie gelden regels die niemand opschrijft. Hoe begroet je iemand? Wanneer is het jouw beurt om te praten? Hoe ga je weg zonder onaardig te zijn?
Zie het als een toneelstuk. De anderen spelen zonder tekstboek, en dat gaat vanzelf. Jij moet elke zin zelf bedenken, terwijl het stuk doorgaat. Dat lukt vaak wel. Maar het kost veel.
Een script is je eigen tekstboek. Het zijn zinnen die je van tevoren klaar hebt. Voor momenten die vaak terugkomen.
Zinnen die je klaar hebt, hoef je niet ter plekke te bedenken.
Na afloop moe
Veel autistische mensen zijn na een sociale situatie heel moe. Ook als het gezellig was. Ze hebben daarna tijd alleen nodig om bij te komen. Dat heet hersteltijd.
Wat doet het autistisch brein?
Het autistisch brein volgt de regels van een gesprek niet vanzelf. Het rekent ze uit. Wat bedoelt de ander? Wat zeg ik nu? Kijk ik genoeg naar iemand?
Dat uitrekenen gaat de hele tijd door. Tegelijk komen er prikkels binnen: stemmen, muziek, licht. Daarom kost een verjaardag zoveel lepels.
Veel autistische mensen passen zich ook aan, om erbij te horen. Dat heet camoufleren. Ook dat kost energie.
Een script neemt een deel van het werk weg. Het brein hoeft die zin niet meer te bedenken. Er blijft meer energie over voor de rest.
Wat weten we?
Over scripts zelf is weinig onderzoek. Dat ze helpen, is vooral ervaringskennis: veel autistische mensen vertellen het. Over sociale situaties en autisme is wel onderzoek.
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Camoufleren | Je aanpassen om erbij te horen, kostte veel, onder meer uitputting | Hull e.a. (2017) |
| Onder elkaar | Autistische mensen gaven een verhaal onder elkaar net zo goed door als niet-autistische mensen | Crompton e.a. (2020) |
| Vrienden | Tijd met andere autistische mensen was makkelijker | Crompton e.a. (2020) |
| Herstel | Rust en minder camoufleren hielpen om te herstellen van een burn-out | Raymaker e.a. (2020) |
Camoufleren. Onderzoeker Laura Hull sprak met 92 autistische volwassenen. Veel van hen pasten zich aan om erbij te horen. Dat kostte veel. Sommigen waren daarna uitgeput.
Onder elkaar. Onderzoeker Catherine Crompton liet groepen een verhaal doorvertellen. Autistische mensen onder elkaar deden dat net zo goed als niet-autistische mensen onder elkaar. In gemengde groepen ging er meer verloren. Het lag dus niet aan één kant. Het ging om de combinatie.
Vrienden. In een ander onderzoek sprak Crompton met 12 autistische volwassenen. Bij andere autistische mensen voelden ze zich beter begrepen. Daar konden ze zichzelf zijn.
Probeer het zelf
Welke momenten zijn lastig voor jou? Kies zinnen die bij je passen, en vul eigen zinnen aan. Download je scriptbank, en zet hem op je telefoon.
Wat je invult, blijft op dit apparaat.
Hoe pak je het aan?
Sociale situaties worden makkelijker als je ze voorbereidt. Een paar manieren.
Vandaag: kies drie zinnen
Kies één moment dat vaak terugkomt. Bijvoorbeeld een gesprek afsluiten. Schrijf drie zinnen op die je dan kunt zeggen. Oefen ze een keer hardop.
Bereid een feestje of uitje voor
Zoek van tevoren uit wie er komen, en hoe lang het duurt. Spreek af hoe laat je weggaat. Vraag of je een taak kunt doen, zoals drinken rondbrengen. Met een taak weet je wat je moet doen.
Vraag in groepswerk om een duidelijke rol
Vraag aan het begin: wie doet wat, en wanneer is het af? Kies een taak die bij je past. Bijvoorbeeld het verslag schrijven, of de bronnen zoeken.
Plan hersteltijd
Plan na een sociale situatie tijd alleen. Op een rustige plek, zonder andere afspraken. Zet het in je agenda, net als het feestje zelf.
Zoek mensen bij wie het makkelijk gaat
Met sommige mensen gaat contact vanzelf. Vaak zijn dat mensen die je begrijpen, of die zelf ook autistisch zijn. Zoek ze op. Bijvoorbeeld via een club, een hobby of de NVA.
Herken je dit?
Drie mensen, drie keer een toneelstuk zonder tekstboek. Kijk wat er gebeurt zonder voorbereiding, en wat er gebeurt met.
Casus 1Sem, groep 7
Sem is 10. Hij is uitgenodigd voor een verjaardagsfeestje. Na een uur zit hij alleen op de trap. Thuis is hij boos en moe.
Zijn vader zegt: "Je moet gewoon meedoen met de anderen."
Sem wil wel meedoen. Maar hij weet niet hoe hij in een spel komt. En het lawaai kost hem veel.
Sem en zijn vader bedenken van tevoren een zin: "Mag ik meedoen?" Ze spreken af dat zijn vader hem na twee uur ophaalt. Thuis heeft Sem een uur voor zichzelf.
Sem heeft een zin klaar, en weet wanneer het afgelopen is. Daarna kan hij bijkomen.
Casus 2Lisa, groepswerk op de havo
Lisa is 15. Ze moet een werkstuk maken met drie klasgenoten. In de groep praat iedereen door elkaar. Lisa zegt niets, en doet thuis alles alleen.
De docent zegt: "Lisa, je moet meer inbreng hebben in de groep."
Lisa heeft genoeg ideeën. Maar ze weet niet wanneer het haar beurt is.
Lisa vraagt aan het begin: "Zullen we de taken verdelen?" Zij schrijft het verslag. De groep spreekt af wat er wanneer af moet zijn.
Lisa weet wat er van haar verwacht wordt. Haar inbreng is nu te zien.
Casus 3Mark, de borrel op het werk
Mark is 41. Elke vrijdag is er een borrel op zijn werk. Hij gaat elke keer, en blijft tot het einde. In het weekend is hij te moe om iets te doen.
Mark denkt: als ik niet blijf, vinden ze me onaardig.
Mark betaalt de borrel met zijn hele weekend.
Mark blijft een half uur. Hij heeft een zin klaar om weg te gaan: "Ik ga ervandoor. Fijn weekend!" Zaterdagochtend plant hij rust.
Mark is erbij, en houdt energie over voor zijn weekend.
Past het niet?
Scripts en voorbereiding helpen veel mensen. Maar soms loopt het anders.
- Het gesprek gaat anders dan je scriptDe ander zegt iets wat je niet verwacht.Zeg: "Daar moet ik even over nadenken." Dat is ook een script.
- Een script voelt nepJe denkt: zo ben ik niet echt.Een script is een hulpmiddel, net als een boodschappenlijstje. Jij kiest de zinnen. Het zijn jouw woorden.
- Je bent al te moeJe energie is op voordat het feestje begint.Je mag afzeggen, of korter blijven. Zeg: "Ik kom een half uur, want ik ben moe."
- Je wilt helemaal nietJe hebt geen behoefte aan dit contact.Dat mag ook. Niet iedereen wil hetzelfde contact. Kies de momenten die voor jou belangrijk zijn.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Zelf
Sociale situaties kosten jou meer energie dan anderen. Dat is geen falen. Je mag je voorbereiden, zinnen klaar hebben, en eerder weggaan. En je mag na afloop tijd voor jezelf nemen.
Ouder of verzorger
Bereid een feestje of bezoek samen met je kind voor. Bedenk een paar zinnen, en spreek af wanneer jullie weggaan. Plan daarna rust. Vraag niet direct na afloop hoe het was.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Verdeel bij groepswerk de rollen zelf, of laat de groep dat aan het begin doen. Zeg wat er wanneer af moet zijn. Bij een uitje of borrel: het is fijn als iemand eerder weg mag.
Basisschool
Het speelkwartier kan druk en rommelig zijn. Een vast spel, of een rustige plek, kan helpen. Oefen zinnen als: "Mag ik meedoen?"
Middelbare school
In de brugklas moet je veel nieuwe mensen leren kennen. Zinnen als "Welk vak heb jij nu?" helpen. Zoek een club of een hobby met mensen die van hetzelfde houden.
Werk
Koffiepraat en borrels horen bij veel banen. Je hoeft er niet altijd bij te zijn. Een paar zinnen voor een kort praatje helpen. Overleg is makkelijker met een agenda vooraf.
Mythes & valkuilen
Over autisme en contact hoor je dingen die niet kloppen. Hier zijn er drie, met wat wel klopt.
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Autistische mensen willen geen contact. | Nee | Veel autistische mensen willen graag contact. Met andere autistische mensen voelden ze zich vaak beter begrepen. |
| Als het contact stroef gaat, ligt dat aan de autistische persoon. | Nee | In onderzoek ging het mis in gemengde groepen. Onder elkaar ging het net zo goed. Het gaat om de combinatie. |
| Wie zich goed aanpast, heeft er geen last van. | Nee | Je aanpassen om erbij te horen, kost veel energie. Het kan uitputten. |
Hulp nodig?
Zijn sociale situaties vaak te zwaar, of voel je je alleen? Je hoeft het niet alleen op te lossen.
- Iemand die je vertrouwt
- een ouder, een vriend, een broer of zus. Oefen samen een paar zinnen.
- Op school of studie
- je mentor, de intern begeleider (IB'er) of de studentendecaan. Vraag om hulp bij groepswerk.
- Op je werk
- je leidinggevende of de bedrijfsarts.
- De huisarts
- als je je vaak eenzaam of somber voelt.
- De NVA
- de Nederlandse Vereniging voor Autisme, op autisme.nl. Daar vind je ook contact met andere autistische mensen.
Samenhang
Lees eerst
- Anders communicerenwaarom een gesprek anders kan lopen
Verwant
- Camouflerenwat je aanpassen kost
- Je energiewaarom een feestje lepels kost
- Voorspelbaarheidje voorbereiden op iets nieuws
Hierna
- Samenwerkengroepswerk en samen een taak doen
- Vriendschapvrienden maken en houden
Bronnen
- onderzoekCrompton e.a. (2020). Autistic peer-to-peer information transfer is highly effective. Autism 24(7), 1704-1712.Negen groepen van acht mensen gaven een verhaal door. Autistische mensen onder elkaar deden dat net zo goed als niet-autistische mensen onder elkaar. In gemengde groepen ging er meer verloren, en voelde het contact minder goed.
- onderzoekCrompton e.a. (2020). 'I never realised everybody felt as happy as I do when I am around autistic people': A thematic analysis of autistic adults' relationships with autistic and neurotypical friends and family. Autism 24(6), 1438-1448.Gesprekken met 12 autistische volwassenen. Tijd met andere autistische mensen was makkelijker, en ze voelden zich beter begrepen. Bij niet-autistische mensen moesten ze zich vaker aanpassen. Bij andere autistische mensen konden ze zichzelf zijn.
- onderzoekHull e.a. (2017). "Putting on My Best Normal": Social Camouflaging in Adults with Autism Spectrum Conditions. Journal of Autism and Developmental Disorders 47(8), 2519-2534.92 autistische volwassenen over camoufleren: hun autisme verbergen om erbij te horen. Dat kostte veel, onder meer uitputting.
- onderzoekRaymaker e.a. (2020). "Having All of Your Internal Resources Exhausted Beyond Measure and Being Left with No Clean-Up Crew": Defining Autistic Burnout. Autism in Adulthood 2(2), 132-143.Gesprekken met 19 autistische volwassenen en 19 teksten van internet. Autistische burn-out: langdurige uitputting, dingen niet meer kunnen, en minder tegen prikkels kunnen. Het ontstaat als de last zich opstapelt. Herstel: steun, rust, minder verwachtingen en minder camoufleren.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 8 vragen. Heb je er 6 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van autistische mensen. Deze cursus legt uit wat autisme is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.