Anders communiceren
Autistische en niet-autistische mensen begrijpen elkaar soms verkeerd. Waarom dat gebeurt, waarom het aan twee kanten ligt, en wat letterlijk lezen betekent.
Eerst even gokken
Wat weet je al over communiceren bij autisme? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat is anders communiceren?
Communiceren is alles wat je doet om elkaar te begrijpen. Praten, maar ook kijken, je gezicht, je stem en wat je níét zegt. Het autistisch brein doet dat vaak op een eigen manier.
Zie het als twee talen. Stel: de een spreekt Nederlands, de ander Vlaams. Ze verstaan elkaar bijna altijd. Maar soms betekent een woord net iets anders. Dan begrijpen ze elkaar verkeerd, zonder dat iemand iets fout doet.
Zo is het ook tussen een autistisch en een niet-autistisch brein. Allebei spreken ze hun eigen taal goed. Het misverstand zit in de vertaling.
Een misverstand ligt aan twee kanten. Allebei spreken ze een andere taal.
Letterlijk lezen
Veel autistische mensen nemen taal letterlijk. Ze horen wat er gezegd wordt, en niet altijd wat er bedoeld wordt.
Een voorbeeld. Je moeder vraagt: "Kun je de tafel dekken?" Letterlijk is dat een vraag. Kun je het? Ja. Maar ze bedoelt: "Dek de tafel, nu."
Ook beeldspraak is lastig. Beeldspraak zegt iets met een beeld. "Het regent pijpenstelen" betekent: het regent hard. Er vallen geen pijpen uit de lucht.
Wat je niet zegt
Veel van wat mensen bedoelen, zit niet in hun woorden. Het zit in een blik, een zucht, of de toon van een stem. Het autistisch brein pikt dat vaak minder makkelijk op.
Andersom geldt het ook. Een autistisch persoon kijkt misschien weg, of praat met een vlakke stem. Een ander denkt dan: die vindt het saai. Maar dat klopt vaak niet.
Wat doet het autistisch brein?
Het autistisch brein let op wat er gezegd wordt. Op de woorden, en op de details. Dat past bij de camera uit de les over waarnemen: ingezoomd op de woorden.
Een niet-autistisch brein vult vaak in wat er niet gezegd wordt. "Het is koud hier" betekent dan: doe het raam dicht. Het autistisch brein hoort: het is koud hier. En dat klopt.
Geen van de twee manieren is fout. Ze passen alleen niet altijd op elkaar. Daarom gaat het tussen twee autistische mensen vaak juist goed. En tussen twee niet-autistische mensen ook.
Wat helpt: zeggen wat je bedoelt. Dat werkt voor iedereen. In het derde deel van de cursus lees je hoe.
Wat weten we?
Over communicatie bij autisme is veel onderzoek gedaan. Een deel ervan is nieuw, en nog niet zeker.
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Diagnose | Verschillen in contact en communicatie horen bij de officiële regels voor de diagnose | DSM-5, via de CDC |
| Beeldspraak | Gemiddeld lastiger. Bij gelijke taalvaardigheid is het verschil klein | Kalandadze e.a. (2018) |
| Onder elkaar | Autistische mensen gaven onder elkaar een verhaal net zo goed door. In gemengde groepen ging er meer mis | Crompton e.a. (2020) |
| Eerste indruk | Niet-autistische mensen hadden binnen seconden een minder goede indruk van autistische mensen | Sasson e.a. (2017) |
| Twee kanten | Het idee dat het aan twee kanten ligt, heeft steun. Maar het bewijs meet nog niet alles | Fellowes (2026) |
Beeldspraak. Onderzoeker Tamar Kalandadze zette 41 onderzoeken op een rij. Autistische mensen begrepen beeldspraak gemiddeld minder goed. Maar keek je naar mensen met even goede taal, dan was het verschil klein. Taal zelf speelt dus een grote rol.
Onder elkaar. Onderzoeker Catherine Crompton liet groepen een verhaal doorvertellen. Autistische mensen onder elkaar deden dat net zo goed als niet-autistische mensen onder elkaar. In gemengde groepen ging er meer verloren. Daar voelde het contact ook minder goed.
De eerste indruk. Onderzoeker Noah Sasson liet mensen korte filmpjes zien van autistische en niet-autistische mensen. Binnen een paar seconden hadden de kijkers een minder positieve indruk van de autistische mensen. Ze wilden minder graag contact. Maar lazen ze alleen wát er gezegd werd? Dan verdween het verschil. Het ging dus om de stijl, niet om de inhoud.
Twee kanten, en wat we nog niet weten. Het idee dat het misverstand aan twee kanten ligt, heet het dubbele empathieprobleem. Onderzoeker Sarah Fellowes keek kritisch naar twintig onderzoeken die het steunen. Zij vond: die meten vaak hoe goed het contact gaat, maar niet echt empathie. Er is dus meer onderzoek nodig.
Probeer het zelf
Hoe letterlijk lees jij? Hieronder staan zinnen die je kunt horen. Kies hoe jij ze leest. Er is geen goed of fout.
Wat je invult, blijft op dit apparaat.
Herken je dit?
Drie gesprekken, drie keer twee talen. Kijk wat er gebeurt als niemand vertaalt, en wat er gebeurt als iemand dat wel doet.
Casus 1Sanne, groep 8
Sanne is 11. De juf zegt: "Wie kan er even het bord schoonmaken?" Sanne steekt haar vinger op. Ze zegt: "Ik kan het." Daarna blijft ze zitten.
De klas lacht. De juf zegt: "Nou, doe het dan ook!"
Sanne beantwoordde de vraag die gesteld werd. Ze kan het. Dat ze het ook moest doen, werd niet gezegd. Nu voelt ze zich uitgelachen.
De juf zegt voortaan wat ze bedoelt: "Sanne, wil je het bord schoonmaken?" Of: "Sanne, maak jij het bord schoon?"
Er hoeft niets vertaald te worden. Sanne weet wat er van haar verwacht wordt.
Casus 2Thomas, een nieuwe klas op het mbo
Thomas is 18 en autistisch. Op de eerste dag kijkt hij weinig naar anderen. Hij praat met een vlakke stem. Klasgenoten denken dat hij arrogant is. Ze vragen hem niet mee naar de kantine.
Thomas denkt dat hij iets fout doet. Hij gaat thuis oefenen om meer te kijken en te lachen.
De klas oordeelt op de stijl, niet op wie Thomas is. Oefenen om anders over te komen, kost Thomas veel energie. En het probleem ligt niet alleen bij hem.
Thomas sluit aan bij een groepje dat in de pauze een spel speelt. Daar praten ze over het spel, niet over hoe je kijkt. Een docent vertelt de klas dat mensen op verschillende manieren communiceren.
Thomas leert de anderen kennen via wat hij zegt, en niet via hoe hij kijkt. Hij hoeft zich niet anders voor te doen.
Casus 3Eva en haar leidinggevende
Eva is 26 en autistisch. Haar leidinggevende zegt: "Het zou fijn zijn als het rapport er vrijdag is." Eva levert het maandag in. Haar leidinggevende is boos.
De leidinggevende zegt: "Ik had toch gezegd: vrijdag?"
Letterlijk zei de leidinggevende: het zou fijn zijn. Eva hoorde een wens, geen deadline. Allebei dachten ze dat het duidelijk was.
Ze praten erover. De leidinggevende zegt voortaan: "Het rapport moet vrijdag om 12 uur klaar zijn." Eva vraagt bij twijfel: "Is dit een wens of een deadline?"
Allebei passen ze iets aan. Nu spreken ze dezelfde taal.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Zelf
Neem je taal letterlijk? Dat is geen fout. Je mag vragen wat iemand bedoelt. Bijvoorbeeld: "Bedoel je dat ik het nu moet doen?" Je hoeft niet te raden.
Iemand om me heen
Zeg wat je bedoelt, en niet alleen wat je denkt dat de ander snapt. Kijkt iemand weg of klinkt de stem vlak? Dan betekent dat niet dat die persoon je niet leuk vindt.
Ouder of verzorger
Geef je kind duidelijke opdrachten: "Dek nu de tafel" in plaats van "Kun je de tafel dekken?" Leg beeldspraak uit als je die gebruikt. Leer je kind ook om te vragen wat iemand bedoelt.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Zeg wat je bedoelt, met een tijd en een hoeveelheid. "Lever het in voor vrijdag 12 uur" werkt beter dan "Liefst eind van de week". Oordeel niet op oogcontact of toon. Kijk naar wat iemand zegt en doet.
Mythes & valkuilen
Over communiceren bij autisme gaan verhalen rond die niet kloppen. Hier zijn er drie, met wat wel klopt.
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Autistische mensen kunnen niet communiceren. | Nee | Onder elkaar ging het in onderzoek net zo goed als bij niet-autistische mensen. Het lastige zit vooral in het contact tussen de twee. |
| Je ziet aan iemand of die aardig is. | Nee | In onderzoek oordeelden mensen binnen seconden op de stijl: kijken, stem, bewegen. Lazen ze alleen wat er gezegd werd, dan verdween het verschil. |
| Autistische mensen snappen nooit beeldspraak. | Nee | Gemiddeld is het lastiger. Maar bij even goede taal is het verschil klein. En het verschilt per persoon. |
Hulp nodig?
Loopt het vaak mis in gesprekken, of voel je je vaak niet begrepen? Je hoeft het niet alleen op te lossen.
- Iemand die je vertrouwt
- een ouder, een vriend, een broer of zus. Vertel wat er gebeurde.
- Op school of studie
- je mentor, de intern begeleider (IB'er) of de studentendecaan.
- Op je werk
- je leidinggevende, of een jobcoach.
- De NVA
- de Nederlandse Vereniging voor Autisme, op autisme.nl. Voor informatie en contact met anderen.
Samenhang
Lees eerst
- Wat is autisme?de basis: een brein dat anders werkt
Verwant
- Anders waarnemeneen camera die ingezoomd staat
- Camouflerenwaarom mensen zich anders voordoen
Hierna
- Duidelijk communicerenzeggen wat je bedoelt
- Sociale situatieszinnen voor lastige momenten
Bronnen
- richtlijnCenters for Disease Control and Prevention (CDC) (2025). Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder. CDC, met de criteria uit de DSM-5 van de American Psychiatric Association.De criteria voor de diagnose: sociaal contact en communicatie, en vaste patronen (ook prikkels). Wie eerder Asperger of PDD-NOS had, krijgt nu de diagnose ASS.
- onderzoekKalandadze e.a. (2018). Figurative language comprehension in individuals with autism spectrum disorder: A meta-analytic review. Autism 22(2), 99-117.41 onderzoeken samen: autistische mensen begrepen beeldspraak gemiddeld minder goed. Maar bij gelijke taalvaardigheid was het verschil klein. Metaforen waren lastiger dan ironie.
- onderzoekCrompton e.a. (2020). Autistic peer-to-peer information transfer is highly effective. Autism 24(7), 1704-1712.Negen groepen van acht mensen gaven een verhaal door. Autistische mensen onder elkaar deden dat net zo goed als niet-autistische mensen onder elkaar. In gemengde groepen ging er meer verloren, en voelde het contact minder goed.
- onderzoekSasson e.a. (2017). Neurotypical Peers are Less Willing to Interact with Those with Autism based on Thin Slice Judgments. Scientific Reports 7, 40700.Niet-autistische kijkers hadden binnen een paar seconden een minder goede eerste indruk van autistische mensen, en wilden minder graag contact. Lazen ze alleen wat er gezegd werd, dan verdween dat verschil.
- onderzoekFellowes (2026). Cognitive Empathy, Affective Empathy and Empirical Research on the Double Empathy Problem: A Critical Methodology Review. Journal of Autism and Developmental Disorders.Het dubbele empathieprobleem: autistische en niet-autistische mensen begrijpen allebei de ander minder goed. Twintig onderzoeken die het steunen, meten volgens deze auteur meestal niet echt empathie.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 6 vragen. Heb je er 5 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van autistische mensen. Deze cursus legt uit wat autisme is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.