Anders waarnemen
Het autistisch brein vangt prikkels anders op, en zoomt in op details. Wat dat betekent, en welke sterke en lastige kanten erbij horen.
Eerst even gokken
Wat weet je al over waarnemen bij autisme? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat is anders waarnemen?
Waarnemen is alles wat je zintuigen opvangen, en wat je brein daarmee doet. Het autistisch brein doet dat op een eigen manier. Prikkels komen harder of zachter binnen, en details vallen eerder op.
Zie je brein als een camera. Een camera kan inzoomen op één bloem, of uitzoomen naar het hele veld. Het autistisch brein staat vaak ingezoomd. Elk detail is scherp. Een kras op de muur, een zoemende lamp, een fout in een rij getallen.
Uitzoomen naar het geheel kan ook. Maar dat kost vaak meer tijd of moeite.
Het autistisch brein zoomt in. Het ziet details die anderen missen.
Harder en zachter
Een prikkel is alles wat je zintuigen opvangen. Wat je ziet, hoort, ruikt, proeft en voelt. Ook wat je in je lijf voelt, zoals honger, pijn of warmte.
Bij het autistisch brein komen prikkels vaak anders binnen:
- Harder
- een tl-lamp zoemt de hele les. Een label in je shirt kriebelt de hele dag.
- Zachter
- je merkt pijn, kou of honger pas laat.
- Juist opzoeken
- je zoekt een prikkel op, omdat hij fijn voelt. Bijvoorbeeld wiebelen, of steeds iets zachts aanraken.
Bij één persoon kan dat allemaal tegelijk. Geluid komt dan bijvoorbeeld harder binnen, en pijn juist zachter.
Details eerst
Het autistisch brein let sterk op details. Het ziet eerst de delen, en daarna het geheel. Onderzoekers noemen dat een stijl van denken. Het is geen fout.
Een voorbeeld. Je ziet een foto van een klaslokaal. Een ander ziet vooral een klas. Jij ziet eerst dat één stoel scheef staat. En dat de klok vijf minuten achterloopt.
Wat doet het autistisch brein?
Anders waarnemen heeft sterke en lastige kanten. Het is dezelfde camera.
Sterk. Ingezoomd zie je wat anderen missen. Een fout in een tekst. Een kleine verandering in een patroon. Een toon die net niet zuiver is. Bij veel taken is dat heel handig.
Lastig. In een drukke ruimte zoomt de camera op alles tegelijk in. De stemmen, het licht, de geuren. Dat kost veel energie, en kan te veel worden. Ook een grote opdracht kan lastig zijn. Je ziet alle stukjes, maar het overzicht komt later.
Terug naar de twee telefoons uit de eerste les. Een iPhone heeft een andere camera dan een Android. Geen van de twee is kapot. Ze maken andere foto's.
Weten hoe jouw camera werkt, helpt. Dan kun je kiezen waar je hem op richt. Daarover gaat het tweede deel van de cursus.
Wat weten we?
Over waarnemen bij autisme is veel onderzoek gedaan.
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Diagnose | Prikkels harder of zachter ervaren is een van de kenmerken voor de diagnose | DSM-5, via de CDC |
| Harder | Autistische volwassenen hebben bij elk zintuig vaker last van gewone prikkels | Tavassoli e.a. (2014) |
| Harder én zachter | Prikkels komen te hard, te zacht binnen, of je zoekt ze juist op | Ben-Sasson e.a. (2009) |
| Details | Het autistisch brein let sterk op details. Dat is een stijl, geen tekort | Happé en Frith (2006) |
| Kleine verschillen | Autistische mensen zien en horen kleine verschillen vaak beter | Mottron e.a. (2006) |
De diagnose. Voor de diagnose kijken artsen naar vier soorten vaste patronen. Anders reageren op prikkels is er één van. Je moet er minstens twee hebben. Niet iedereen met autisme heeft dus last van prikkels.
Details. Onderzoekers Francesca Happé en Uta Frith zetten meer dan 50 onderzoeken op een rij. Steeds weer bleek: het autistisch brein let sterk op details. Of het geheel slechter gezien wordt, is niet duidelijk. Daarom spreken zij van een stijl, en niet van een tekort.
Kleine verschillen. Onderzoeker Laurent Mottron beschreef dat autistische mensen kleine verschillen vaak beter zien en horen. Hun waarneming begint bij de delen.
Probeer het zelf
Een oefening om te merken hoe jouw camera werkt. Er is geen goed of fout. Pak een papier of je telefoon.
- Inzoomen
- kijk één minuut rond in de ruimte waar je nu bent. Schrijf alles op wat je opvalt.
- Uitzoomen
- beschrijf dezelfde ruimte in één zin.
- Vergelijk
- wat ging makkelijker? Wat viel je op dat een ander misschien mist?
Doe het ook eens met geluid. Doe je ogen dicht en tel hoeveel geluiden je hoort.
Herken je dit?
Drie mensen, drie camera's. Kijk wat er gebeurt als niemand weet hoe de camera werkt, en wat er gebeurt als iemand dat wel weet.
Casus 1Ilias, groep 7
Ilias is 10. In de klas zit hij onder een lamp die zoemt. Hij kijkt steeds omhoog. Hij krijgt zijn rekenwerk niet af.
De juf zegt: "Ilias, let op. Er is niks te zien aan het plafond."
Voor Ilias komt het zoemen hard binnen. Hij kan het niet uitzetten. Zijn aandacht gaat steeds naar het geluid.
De juf vraagt wat hij hoort. Ilias zegt: "Die lamp." Hij krijgt een plek aan de andere kant van de klas.
Het geluid komt minder hard binnen. Nu blijft er aandacht over voor het rekenen.
Casus 2Noa, 5 vwo
Noa is 17. Ze schrijft een profielwerkstuk. Ze vindt elke spelfout en elke verkeerde bron. Maar ze weet niet hoe ze moet beginnen aan de conclusie.
Haar begeleider zegt: "Je bent te precies. Kijk nou eens naar het grote plaatje."
Noa's brein zoomt in. Dat is een stijl, geen fout. Zeggen dat ze moet uitzoomen, helpt haar niet om het te doen.
De begeleider geeft haar drie vragen voor de conclusie. Noa beantwoordt ze een voor een. Daarna leest ze het werkstuk na, op fouten.
Het overzicht komt nu in kleine stappen. En haar oog voor detail gebruikt ze waar het sterk is.
Casus 3Peter, op zijn werk
Peter is 51 en werkt op een administratie. Hij vindt steeds fouten in de cijfers die anderen missen. Maar in het nieuwe kantoor met fel licht en veel geluid, is hij om drie uur uitgeput.
Zijn leidinggevende ziet alleen de fouten die Peter vindt. Ze geeft hem nog meer controlewerk, in hetzelfde kantoor.
Peters camera zoomt in op de cijfers. Maar ook op het licht en het geluid. Dat kost hem veel energie.
Peter krijgt een plek in een rustige hoek, met minder fel licht. Hij doet het controlewerk in de ochtend.
Zijn sterke kant blijft. En de lastige kant kost minder energie.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Zelf
Jouw brein ziet en hoort dingen die anderen missen. Dat is een sterke kant. Het kan ook moe maken. Weet welke prikkels jouw camera het sterkst opvangt. In de les over je prikkelprofiel zoek je dat uit.
Iemand om me heen
Iemand die steeds iets opmerkt wat jij niet ziet of hoort, verzint dat niet. Die persoon neemt het echt waar. Vraag wat er opvalt, en of je iets kunt doen.
Ouder of verzorger
Klaagt je kind over labels, geluiden of eten? Dan komt dat bij je kind waarschijnlijk harder binnen. Let ook op het omgekeerde: een kind dat pijn of kou laat merkt. Vraag dan vaker hoe het gaat.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Een plek uit de buurt van lawaai of fel licht helpt vaak. Geef bij een grote opdracht een paar vaste stappen. Gebruik het oog voor detail: nakijken, controleren en patronen zoeken zijn vaak sterke kanten.
Mythes & valkuilen
Over waarnemen bij autisme gaan verhalen rond die niet kloppen. Hier zijn er drie, met wat wel klopt.
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Autistische mensen zijn voor alles overgevoelig. | Nee | Prikkels komen soms harder binnen, soms juist zachter. Dat verschilt per zintuig en per persoon. |
| Op details letten is een zwakte. | Nee | Het is een stijl van denken. Bij veel taken is het juist een sterke kant. |
| Wie geen last van prikkels heeft, is niet autistisch. | Nee | Prikkels zijn één van vier soorten vaste patronen. Voor de diagnose zijn er twee nodig, niet alle vier. |
Hulp nodig?
Heb je veel last van prikkels, of wil je weten hoe jouw brein waarneemt? Je hoeft het niet alleen uit te zoeken.
- Iemand die je vertrouwt
- een ouder, een vriend, een broer of zus. Vertel wat je opvalt.
- Op school of studie
- je mentor, de intern begeleider (IB'er) of de studentendecaan. Vraag om een andere plek in de klas.
- De huisarts
- als prikkels je dagelijks leven veel moeilijker maken.
- De NVA
- de Nederlandse Vereniging voor Autisme, op autisme.nl. Voor informatie en contact met anderen.
Samenhang
Lees eerst
- Wat is autisme?de basis: een brein dat anders werkt
Verwant
- Anders communicerenwaarom twee breinen elkaar soms niet snappen
Hierna
- Je prikkelprofielwelke prikkels jouw camera het sterkst opvangt
- Overprikkelingals er te veel tegelijk binnenkomt
Bronnen
- richtlijnCenters for Disease Control and Prevention (CDC) (2025). Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder. CDC, met de criteria uit de DSM-5 van de American Psychiatric Association.De criteria voor de diagnose: sociaal contact en communicatie, en vaste patronen (ook prikkels). Wie eerder Asperger of PDD-NOS had, krijgt nu de diagnose ASS.
- onderzoekTavassoli e.a. (2014). Sensory over-responsivity in adults with autism spectrum conditions. Autism 18(4), 428-432.221 autistische en 181 niet-autistische volwassenen. De autistische groep had meer last van gewone prikkels, bij elk zintuig: zien, horen, voelen, ruiken, proeven en het gevoel van je lichaam.
- onderzoekBen-Sasson e.a. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders 39(1), 1-11.14 onderzoeken samen: prikkels komen bij autisme vaak anders binnen. Soms te zacht, soms te hard, en soms zoek je ze juist op.
- onderzoekHappé en Frith (2006). The weak coherence account: detail-focused cognitive style in autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders 36(1), 5-25.Meer dan 50 onderzoeken samen: het autistisch brein let sterk op details. Dat is eerder een stijl dan een tekort. Of het geheel slechter gezien wordt, is niet duidelijk.
- onderzoekMottron e.a. (2006). Enhanced perceptual functioning in autism: an update, and eight principles of autistic perception. Journal of Autism and Developmental Disorders 36(1), 27-43.Een model: autistische waarneming is vaak sterker in kleine verschillen zien en horen, en richt zich eerst op de delen.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 6 vragen. Heb je er 5 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van autistische mensen. Deze cursus legt uit wat autisme is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.