Wat is autisme?
Een brein dat anders waarneemt en verwerkt. Niet kapot, wel anders. Wat dat betekent, en waar het woord vandaan komt.
Eerst even gokken
Wat weet je al over autisme? Kies wat je denkt. Fout is niet erg. Een gok helpt je juist om het te onthouden.
Wat is autisme?
Eerst het hele verhaal. Autisme is een andere manier waarop je brein werkt. Je neemt de wereld anders waar, en je verwerkt wat je ziet en hoort anders. Dat heb je vanaf je geboorte, en je hele leven.
Zie het als twee telefoons. De ene is een iPhone, de andere een Android. Allebei bellen ze, allebei maken ze foto's. Maar ze werken anders. Een app voor de ene loopt niet altijd goed op de andere. Geen van de twee is kapot.
Zo is het ook met het autistisch brein. Het is geen kapot brein. Het is een brein dat anders werkt.
Een autistisch brein is niet kapot. Het werkt anders.
Je kent het misschien. Je klas is druk en jij hoort alles tegelijk. Een plan verandert op het laatste moment. Nu weet je niet meer hoe je dag gaat. Iemand maakt een grapje, en jij weet niet zeker of het een grapje was.
Zulke dingen kunnen bij autisme horen. Maar niet iedereen met autisme heeft ze. En niet iedereen die ze heeft, is autistisch.
Een spectrum
De officiële naam is autismespectrumstoornis, kort ASS. Het woord spectrum betekent: een breed gebied met veel verschillen. Geen twee autistische mensen zijn hetzelfde.
Een voorbeeld: de ene persoon kan slecht tegen harde geluiden. De ander heeft daar weinig last van. De een raakt van slag als de planning verandert. De ander vindt dat niet erg.
Vroeger waren er losse namen, zoals Asperger en PDD-NOS. Sinds 2013 is dat één diagnose: ASS. Wie vroeger Asperger had, heeft nu dus de diagnose ASS.
Waarom wij "het autistisch brein" zeggen
Het woord stoornis zegt dat er iets mis is. Veel autistische mensen vinden dat niet kloppen. In deze cursus zeggen we daarom: het autistisch brein, of gewoon autisme.
Zo is duidelijk waar het om gaat. Het gaat om hoe je brein waarneemt en verwerkt. Het gaat niet om wie je bent als mens.
Niet iedereen kiest dezelfde woorden. Sommige mensen zeggen "ik ben autistisch". Anderen zeggen "ik heb autisme". Allebei is goed. Vraag het gewoon als je het niet weet.
Wat doet het autistisch brein?
Het autistisch brein doet een paar dingen anders. Die vallen in twee groepen.
Contact en communicatie. Hoe mensen praten, kijken en samen dingen doen, gaat niet vanzelf. Het is lastiger om te zien wat een ander voelt of bedoelt. Vriendschappen maken en houden kost vaak meer moeite.
Vaste patronen. Het autistisch brein houdt van wat bekend is. Veranderingen en onverwachte dingen zijn vaak moeilijk. Veel autistische mensen hebben een sterke interesse, waar ze heel veel over weten. Ook prikkels komen anders binnen. Prikkels zijn alles wat je ziet, hoort, ruikt, proeft en voelt. Bij autisme komen ze vaak harder binnen, of juist zachter.
Terug naar de twee telefoons. Een iPhone is niet slechter in bellen. Hij doet het alleen op zijn eigen manier. Het autistisch brein ook. Het neemt veel informatie op, op zijn eigen manier. Dat kan veel kosten, bijvoorbeeld op een drukke dag.
Het autistisch brein heeft ook sterke kanten. Veel autistische mensen denken creatief en origineel. Ze zijn vaak heel trouw aan mensen en afspraken.
Is autisme een ziekte?
Nee. Een ziekte krijg je, en vaak gaat hij weer over. Autisme heb je vanaf je geboorte. Het gaat niet over met een behandeling.
Wel kun je leren hoe je ermee omgaat. Daar gaat het tweede deel van deze cursus over. Je hebt daar geen diagnose voor nodig. De hulpmiddelen zijn voor iedereen.
Een eerste stap, voor vandaag: schrijf één ding op dat jouw brein fijn vindt. Bijvoorbeeld: een vaste volgorde in de ochtend.
Wat weten we?
Over wat autisme is, weten we veel. Er zijn officiële regels voor de diagnose, en er is groot onderzoek gedaan.
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Hoe vaak | Ongeveer 1 tot 2 op de 100 mensen. In Nederland zijn dat ongeveer 200.000 mensen. Wereldwijd telde de WHO in 2021 ongeveer 1 op de 127 | NVA; WHO |
| Erfelijk | Ongeveer 80 procent van de verschillen hangt samen met erfelijkheid | NVA; Sandin e.a. (2017) |
| Levenslang | Je wordt ermee geboren, en het gaat niet over | Thuisarts.nl; NVA |
| Diagnose | Er zijn vaste regels. Het gaat om contact en communicatie, en om vaste patronen. Het is er al vanaf jonge leeftijd | DSM-5, via de CDC |
Erfelijkheid. Onderzoeker Sven Sandin keek in Zweden naar miljoenen broers, zussen en tweelingen. Hij vond dat ongeveer 83 procent van de verschillen in autisme uit erfelijkheid komt. Er is niet één gen voor autisme. Het gaat om veel genen samen, en ook om dingen uit de omgeving.
De diagnose. Denk je dat je autistisch bent? Dan ga je eerst naar je huisarts. Die kan je doorsturen. Een psycholoog of psychiater onderzoekt dan of je autisme hebt. Dat gebeurt in een of meer gesprekken. Soms praten ze ook met mensen die je goed kennen.
De woorden. Onderzoeker Lorcan Kenny vroeg 3470 mensen in het Verenigd Koninkrijk welke woorden ze gebruiken. Veel autistische volwassenen kozen "autistisch". Veel hulpverleners kozen "persoon met autisme". Er was geen woord dat iedereen goed vond.
Probeer het zelf
Pak een papier, of de notities op je telefoon. Maak twee rijtjes.
- Fijn voor mijn brein
- drie dingen waar je rustig van wordt, of blij. Bijvoorbeeld: een vaste plek in de klas, muziek op, alleen op de fiets.
- Lastig voor mijn brein
- drie dingen die je moe maken. Bijvoorbeeld: een drukke kantine, een plan dat verandert, een groepsopdracht.
Dit doet iedereen, met of zonder autisme. Er is geen goed of fout. Bewaar je lijstje. In het tweede deel van de cursus gebruik je het weer.
Herken je dit?
Drie mensen, drie situaties. Kijk wat er gebeurt als je het autistisch brein niet ziet, en wat er gebeurt als je het wel ziet.
Casus 1Noor, groep 7
Noor is 10 jaar. Na de pauze is ze vaak stil. Ze maakt haar werk dan niet af.
De juf denkt dat Noor geen zin heeft. Ze zegt: "Kom op, Noor, even doorzetten."
Op het plein hoort Noor alles tegelijk: geschreeuw, ballen, de bel. Haar brein neemt al die prikkels op. Na de pauze is ze moe, niet lui.
De juf vraagt Noor wat er na de pauze gebeurt. Samen spreken ze af: Noor mag eerst vijf minuten lezen op een rustige plek.
Haar brein krijgt even rust. Daarna kan ze weer werken.
Casus 2Daan, 4 havo
Daan is 16. Hij kijkt een filmpje over autisme en herkent veel. Hij doet een test online. De uitslag: "Je bent waarschijnlijk autistisch."
Daan zegt tegen niemand iets. Hij denkt: nu weet ik het.
Een test op internet is geen diagnose. Die kan alleen een psycholoog of psychiater stellen. En Daan blijft alleen met zijn vragen.
Daan vertelt het aan zijn moeder. Samen gaan ze naar de huisarts. Die stuurt hem door voor onderzoek.
Daan krijgt een echt antwoord. En wat hij ook hoort, hij weet beter wat hij nodig heeft.
Casus 3Ruben, op zijn werk
Ruben is 34 en autistisch. Zijn team krijgt een nieuwe planning. Die staat pas op maandagochtend in de mail.
Een collega zegt: "Ach, iedereen is toch een beetje autistisch? Gewoon even schakelen."
Niet iedereen is een beetje autistisch. Voor Ruben kost een plotselinge verandering veel energie. Die opmerking laat hem merken dat hij niet begrepen wordt.
Ruben vraagt zijn leidinggevende om de planning op vrijdag te sturen. Dat kan.
Ruben kan zich in het weekend voorbereiden. Op maandag weet hij wat er komt.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Zelf
Je hebt een autistisch brein, of je denkt van wel. Dan is het goed om te weten: er is niks mis met jou. Je brein werkt anders. Dat kan dingen lastig maken, en het heeft ook sterke kanten. In het tweede deel van de cursus vind je hulpmiddelen. Daar heb je geen diagnose voor nodig.
Iemand om me heen
Iemand in je klas, je familie of op je werk is autistisch. Dan weet je nu: die persoon doet niet moeilijk. Het brein van die persoon werkt anders. Vraag gewoon wat helpt. In het derde deel van de cursus lees je hoe je dat doet.
Ouder of verzorger
Heeft je kind autisme, of denk je dat? Je kind is niet kapot, en het komt niet door jouw opvoeding. Autisme is aangeboren en vooral erfelijk. Denk je aan autisme? Ga dan eerst naar de huisarts.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Een leerling of collega is autistisch. Gedrag dat op "geen zin" lijkt, is vaak moeheid van te veel prikkels of van een onverwachte verandering. Een vaste plek, een planning vooraf en duidelijke afspraken helpen vaak.
Mythes & valkuilen
Over autisme gaan veel verhalen rond. Hier zijn er vier, met wat wel klopt.
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Autisme komt door de BMR-prik. | Nee | In Denemarken volgden onderzoekers 657.461 kinderen. De BMR-prik gaf geen grotere kans op autisme. Het oude onderzoek dat het beweerde, was vals. |
| Iedereen is een beetje autistisch. | Nee | Voor de diagnose moet het om vaste patronen gaan, op meerdere gebieden, vanaf jonge leeftijd. Iedereen heeft weleens een slechte dag in een drukke winkel. Dat is geen autisme. |
| Autisme gaat over als je ouder wordt. | Nee | Je hebt het je hele leven. Wel kun je leren hoe je ermee omgaat. |
| Autisme komt alleen bij jongens voor. | Nee | Bij meisjes en vrouwen wordt het vaak minder goed herkend. Daardoor krijgen ze de diagnose vaak later. |
Hulp nodig?
Heb je vragen over autisme, bij jezelf of bij iemand anders? Je hoeft het niet alleen uit te zoeken.
- Iemand die je vertrouwt
- een ouder, een vriend, een broer of zus. Vertel wat je merkt.
- Op school of studie
- je mentor, de intern begeleider (IB'er) of de studentendecaan.
- De huisarts
- als je denkt dat je autisme hebt, en je wilt het laten onderzoeken.
- De NVA
- de Nederlandse Vereniging voor Autisme, op autisme.nl. Voor informatie en contact met anderen.
Samenhang
Hierna
- Anders waarnemenhoe prikkels binnenkomen bij het autistisch brein
- Anders communicerenwaarom twee mensen elkaar soms niet snappen
- Mythes over autismemeer verhalen die niet kloppen
Verwant
- Vertellen of niet (volgt binnenkort)als je wilt vertellen dat je autistisch bent
- Hulp regelen (volgt binnenkort)op school, studie en werk
Bronnen
- ervaringNederlandse Vereniging voor Autisme (NVA) (2026). Kenmerken, oorzaken en invloed van autisme op het dagelijks leven. autisme.nl.1 tot 2 procent van de mensen heeft autisme, in Nederland ongeveer 200.000. Ongeveer 80 procent van de verschillen hangt samen met erfelijkheid. Je hebt het je hele leven.
- richtlijnThuisarts.nl (NHG) (2026). Ik heb autisme. Thuisarts.nl, laatst gewijzigd 9 februari 2026.Autisme is aangeboren en gaat niet over met een behandeling. Het kan ook positieve kanten hebben, zoals creatief denken en trouw zijn.
- richtlijnThuisarts.nl (NHG) (2024). Ik denk dat ik misschien autisme heb. Thuisarts.nl, laatst gewijzigd 21 maart 2024.Hoe je onderzoek krijgt: eerst naar de huisarts, daarna onderzoekt een psycholoog of psychiater of je autisme hebt.
- richtlijnCenters for Disease Control and Prevention (CDC) (2025). Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder. CDC, met de criteria uit de DSM-5 van de American Psychiatric Association.De criteria voor de diagnose: sociaal contact en communicatie, en vaste patronen (ook prikkels). Wie eerder Asperger of PDD-NOS had, krijgt nu de diagnose ASS.
- richtlijnWorld Health Organization (WHO) (2025). Autism. WHO fact sheet, 17 september 2025.In 2021 had ongeveer 1 op de 127 mensen autisme. Wat iemand kan en nodig heeft, verschilt en verandert. De BMR-prik veroorzaakt geen autisme; het onderzoek dat dat beweerde was vals en is teruggetrokken.
- onderzoekSandin e.a. (2017). The Heritability of Autism Spectrum Disorder. JAMA 318, 1182-1184.In Zweden, met miljoenen broers, zussen en tweelingen: ongeveer 83 procent van de verschillen in autisme komt door erfelijkheid.
- onderzoekHviid e.a. (2019). Measles, Mumps, Rubella Vaccination and Autism: A Nationwide Cohort Study. Annals of Internal Medicine 170(8), 513-520.Bij 657.461 kinderen in Denemarken gaf de BMR-prik geen grotere kans op autisme.
- onderzoekKenny e.a. (2016). Which terms should be used to describe autism? Perspectives from the UK autism community. Autism 20(4), 442-462.3470 mensen in het Verenigd Koninkrijk over de woorden voor autisme. Veel autistische volwassenen kozen 'autistisch', veel hulpverleners 'persoon met autisme'. Er is geen woord dat iedereen goed vindt.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 6 vragen. Heb je er 5 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van autistische mensen. Deze cursus legt uit wat autisme is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.