Duidelijk communiceren
Zeg wat je bedoelt, geef informatie vooraf, en laat vage hints weg. Hoe je zo praat en schrijft dat een autistisch brein je goed begrijpt.
Dit komt uit de ervaring van autistische mensen, niet uit onderzoek. Veel mensen hebben er iets aan. Kijk of het bij jou past.
Lees ook de andere kant: Vertellen of niet
Eerst even gokken
Wat weet je al over duidelijk communiceren? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat is duidelijk communiceren?
Duidelijk communiceren betekent: je zegt wat je bedoelt. Precies, concreet, en zonder dat de ander iets moet raden.
Zie het als een recept. In een vaag recept staat: een beetje zout, en bakken tot het klaar is. In een duidelijk recept staat: een theelepel zout, en 10 minuten bakken. Met het tweede recept lukt het iedereen.
Zo is het ook met wat je zegt. "Ik bel je straks" is een vaag recept. "Ik bel je om 4 uur" is een duidelijk recept.
Zeg het zoals in een goed recept: hoeveel, hoe lang, en in welke volgorde.
Wat vaag is
Veel woorden zijn vaag, zonder dat je het merkt. Straks, zo meteen, misschien, even, een beetje. Hoe lang is straks? Een kwartier, of vanavond?
Ook hints zijn vaag. "Het is hier wel rommelig" betekent vaak: ruim je spullen op. Maar dat staat er niet. En beeldspraak, zoals "hij heeft het op zijn heupen", zegt niet wat je bedoelt.
Waarom helpt het?
Veel autistische mensen nemen taal letterlijk. Ze horen wat je zegt, en niet altijd wat je bedoelt. Bij een hint of beeldspraak moet het autistisch brein raden. Dat kost energie, en het kan misgaan.
Een misverstand ligt aan twee kanten. Jij kunt jouw kant makkelijker maken. Door te zeggen wat je bedoelt, hoeft de ander niet te raden.
Duidelijke taal helpt ook bij voorspelbaarheid. Wie weet wat er komt, kan zich voorbereiden.
Wat weten we?
De tips in deze les komen vooral uit de praktijk. Daarom staat het bewijs op ervaring. Het onderzoek erachter gaat over hoe autistische mensen taal begrijpen.
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Beeldspraak | Gemiddeld lastiger voor autistische mensen. Bij gelijke taalvaardigheid is het verschil klein | Kalandadze e.a. (2018) |
| Gemengde groepen | In groepen met autistische en niet-autistische mensen ging meer informatie verloren | Crompton e.a. (2020) |
| Zichtbaar maken | Een planning met plaatjes of woorden werkte, van kleuters tot volwassenen | Knight e.a. (2015) |
| Tips uit de praktijk | Bedenktijd, één ding tegelijk, zeggen wat wél moet, en het zichtbaar maken | National Autistic Society |
Beeldspraak. Onderzoeker Tamar Kalandadze zette 41 onderzoeken op een rij. Autistische mensen begrepen beeldspraak gemiddeld minder goed. Maar bij even goede taal was het verschil klein.
Gemengde groepen. Onderzoeker Catherine Crompton liet groepen een verhaal doorvertellen. In gemengde groepen ging er meer verloren dan in groepen met alleen autistische of alleen niet-autistische mensen. Het misverstand zat dus tussen de twee.
Uit de praktijk. Onderwijsadviseur Joe Butler schreef tips voor de National Autistic Society in Engeland. Geef iemand bedenktijd. Als vuistregel: minstens 10 seconden. Vul die stilte niet met nieuwe woorden.
Probeer het zelf
Schrijf een appje of mail die je echt wilt sturen. Kijk welke woorden vaag kunnen zijn. Loop daarna de checklist na.
Wat je invult, blijft op dit apparaat.
Hoe pak je het aan?
Duidelijk communiceren kun je oefenen. Een paar manieren.
Vandaag: maak één bericht duidelijk
Kies een appje dat je vandaag stuurt. Vervang elk vaag woord door iets precies. Niet "straks", maar "om 4 uur". Niet "even", maar "10 minuten".
Zeg wat je bedoelt, niet wat je hint
Bedoel je: ruim je spullen op? Zeg dan: "Wil je je spullen opruimen, voor het eten?" Een hint lijkt beleefder. Maar een duidelijke vraag is vriendelijker, omdat de ander niet hoeft te raden.
Zeg wat wél moet
Zeg wat iemand moet doen, niet wat niet mag. Niet: "Niet met je telefoon bezig zijn." Wel: "Leg je telefoon in je tas."
Eén ding tegelijk, en geef bedenktijd
Stel één vraag tegelijk. Wacht op antwoord. Herhaal het met dezelfde woorden als het niet duidelijk is. Nieuwe woorden betekenen voor het brein opnieuw beginnen.
Geef informatie vooraf, en op papier
Vertel op tijd wat er gaat gebeuren. Schrijf het op, of stuur het in een bericht. Dan kan iemand het teruglezen. Plaatjes of een planning maken het nog duidelijker.
Herken je dit?
Drie mensen, drie keer een vaag recept. Kijk wat er gebeurt als het vaag blijft, en wat er gebeurt als het duidelijk wordt.
Casus 1De moeder van Daan, groep 6
Daan is 9. Zijn moeder zegt: "We gaan zo weg." Daan speelt door. Tien minuten later is zijn moeder boos: "Ik zei toch dat we weggingen!"
Ze denken: Daan luistert niet.
Daan luisterde wel. Voor hem betekende "zo" niet: nu. Hij wist niet wanneer hij moest stoppen.
Zijn moeder zegt: "Over 5 minuten gaan we weg. Dan doe je je schoenen aan." Ze zet een wekker.
Daan weet hoe lang hij nog heeft, en wat hij daarna moet doen.
Casus 2Meneer Visser, docent op het vmbo
Meneer Visser zegt aan het eind van de les: "Kijk nog even naar hoofdstuk 3." Amira (14) is autistisch. Ze leest thuis het hele hoofdstuk drie keer. Ze is er drie uur mee bezig.
De docent denkt: iedereen snapt toch wat ik bedoel.
"Nog even kijken" kan alles betekenen. Amira wist niet wat genoeg was.
Meneer Visser zet het huiswerk in de app: "Lees bladzijde 40 tot en met 44. Maak opdracht 1 en 2."
Amira weet precies wat ze moet doen, en wanneer ze klaar is.
Casus 3Sandra, leidinggevende
Sandra stuurt haar collega Erik (34) een bericht: "Heb je even? Moeten iets bespreken." Erik is autistisch. De hele middag denkt hij dat hij iets fout heeft gedaan.
Sandra denkt: het is maar een kort berichtje.
Het bericht zegt niet waarover, hoe lang, of wanneer. Erik vulde het zelf in, met het ergste.
Sandra schrijft: "Kunnen we om 3 uur 15 minuten praten over de planning van volgende week? Er is niets aan de hand."
Erik weet waarover, hoe lang en wanneer. Hij hoeft niet te raden.
Past het niet?
Duidelijk communiceren helpt bijna altijd. Maar soms loopt het anders.
- Het voelt botJe bent bang dat je onaardig klinkt.Duidelijk is niet onaardig. Je kunt vriendelijk en duidelijk tegelijk zijn: "Fijn dat je er bent. Wil je om 5 uur thuis zijn?"
- De ander begrijpt het nog steeds nietHerhaal het met dezelfde woorden. Schrijf het op. Vraag wat de ander gehoord heeft.
- Je weet het zelf ook niet preciesJe weet niet hoe laat je thuis bent.Zeg dat eerlijk: "Ik weet het nog niet. Ik stuur je om 3 uur een bericht."
- De persoon wil iets andersNiet iedereen vindt hetzelfde fijn.Vraag het: "Wil je het liever op papier, of in een appje?" Elk autistisch brein is anders.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Iemand om me heen
Vraag hoe de ander het liefst informatie krijgt. In een appje, op papier, of in een gesprek. Zeg wat je bedoelt, ook als het om gevoelens gaat: "Ik vond het jammer dat je niet kwam."
Ouder of verzorger
Geef één opdracht tegelijk, met een tijd erbij. Zeg wat je kind moet doen, niet wat niet mag. Vertel veranderingen op tijd, en leg uit wat er gaat gebeuren.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Zet opdrachten en huiswerk op papier of in een app. Zeg precies wat, hoeveel en wanneer. Geef bedenktijd na een vraag. Bij een gesprek: zeg vooraf waarover het gaat.
Basisschool
Gebruik de naam van het kind als je iets vraagt. Dan weet het kind dat je het bedoelt. Een dagplanning op het bord helpt de hele klas.
Middelbare school
Zet huiswerk altijd in de app, met bladzijden en opdrachten. "Leer het hoofdstuk" is vaag. Zeg wat er in de toets komt.
Werk
Zet in een uitnodiging voor een gesprek waarover het gaat, en hoe lang het duurt. Zeg bij een opdracht wanneer het af moet zijn, en wat "af" betekent.
Mythes & valkuilen
Over duidelijk communiceren hoor je dingen die niet kloppen. Hier zijn er drie, met wat wel klopt.
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Duidelijk zijn is onbeleefd. | Nee | Je kunt vriendelijk en duidelijk tegelijk zijn. Een duidelijke vraag is vriendelijker dan een hint die de ander moet raden. |
| Autistische mensen begrijpen geen grapjes of beeldspraak. | Nee | Gemiddeld is beeldspraak lastiger. Maar bij even goede taal is het verschil klein. |
| Als het misgaat, ligt het aan de autistische persoon. | Nee | In onderzoek ging het mis in gemengde groepen. Een misverstand ligt aan twee kanten. |
Hulp nodig?
Lopen gesprekken vaak mis, en weet je niet hoe het beter kan? Je hoeft het niet alleen op te lossen.
- De persoon zelf
- vraag op een rustig moment wat helpt. Die weet het vaak het beste.
- Op school
- de mentor, de intern begeleider (IB'er) of de zorgcoördinator.
- Op je werk
- HR of de bedrijfsarts. Samen kun je afspraken maken over hoe jullie communiceren.
- De NVA
- de Nederlandse Vereniging voor Autisme, op autisme.nl. Ook voor ouders en naasten.
Samenhang
Lees eerst
- Anders communicerenwaarom een gesprek anders kan lopen
Verwant
- Als het te veel wordtwat je doet bij overprikkeling
- Voorspelbaarheidwaarom informatie vooraf helpt
Hierna
- Samenwerkenafspraken in groepswerk en op het werk
- Lessen en toetsenduidelijke opdrachten op school
Bronnen
- ervaringJoe Butler, National Autistic Society (2022). Tips for effective communication with autistic pupils. autism.org.uk.Tips uit de praktijk van een onderwijsadviseur. Geef bedenktijd: als vuistregel minstens 10 seconden. Herhaal met dezelfde woorden. Maak het zichtbaar, gebruik iemands naam, en geef één vraag of één ding tegelijk. Zeg wat iemand moet doen, niet wat niet. Vermijd beeldspraak en vage tijden.
- onderzoekKalandadze e.a. (2018). Figurative language comprehension in individuals with autism spectrum disorder: A meta-analytic review. Autism 22(2), 99-117.41 onderzoeken samen: autistische mensen begrepen beeldspraak gemiddeld minder goed. Maar bij gelijke taalvaardigheid was het verschil klein. Metaforen waren lastiger dan ironie.
- onderzoekCrompton e.a. (2020). Autistic peer-to-peer information transfer is highly effective. Autism 24(7), 1704-1712.Negen groepen van acht mensen gaven een verhaal door. Autistische mensen onder elkaar deden dat net zo goed als niet-autistische mensen onder elkaar. In gemengde groepen ging er meer verloren, en voelde het contact minder goed.
- onderzoekKnight, Sartini en Spriggs (2015). Evaluating visual activity schedules as evidence-based practice for individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders 45(1), 157-178.31 onderzoeken naar een planning met plaatjes of woorden (een visueel dagschema). Het werkte, van kleuters tot volwassenen, op school en daarbuiten.
- richtlijnThuisarts.nl (NHG) (2025). Mijn kind heeft autisme. Thuisarts.nl, laatst gewijzigd 10 december 2025.Autisme is aangeboren en gaat niet over. Een behandeling helpt om er goed mee om te gaan.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 8 vragen. Heb je er 6 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van autistische mensen. Deze cursus legt uit wat autisme is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.