Lessen en toetsen
De les, de toets, het tentamen. Hoe je je voorbereidt op het onbekende, welke aanpassingen er zijn, en wat helpt in de klas.
Eerst even gokken
Wat weet je al over lessen en toetsen met een autistisch brein? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat maakt lessen en toetsen lastig?
Op school en bij je studie gebeurt veel tegelijk. Een vol lokaal. Een docent die snel praat. Een opdracht die niet helemaal duidelijk is. En dan een toets in een zaal die je niet kent.
Zie een toets als een uitwedstrijd. Je kent het spel. Je hebt getraind. Maar het veld is onbekend, en het publiek is luid. Daardoor speel je minder goed dan je kunt.
Wie het veld vooraf bekijkt, speelt rustiger. Zo is het ook met een toets. Weet je waar, wanneer, hoe lang en wat erin komt? Dan blijft er meer energie over voor de vragen zelf.
Bekijk het veld vooraf. Dan heb je je energie voor de wedstrijd.
Twee soorten lastig
Er zijn twee dingen die lastig kunnen zijn. Het eerste is de omgeving: geluid, licht, drukte, een volle zaal. Het tweede is het onbekende: wat komt er, hoe moet het, wat is genoeg?
Voor allebei is er iets te doen. Aan de omgeving helpt een aanpassing. Aan het onbekende helpt voorbereiding.
Waarom helpt voorbereiding?
Het autistisch brein houdt van weten wat er komt. Onzekerheid kost energie. Een vage opdracht kost energie. Een volle, rumoerige zaal kost ook energie.
Die energie mis je dan voor wat je eigenlijk wilt doen. Leren, en laten zien wat je weet. Met voorbereiding en een goede plek houd je meer over.
Een aanpassing maakt een toets niet makkelijker. Je maakt hetzelfde werk. Alleen de hindernis gaat weg.
Wat weten we?
Over autistische leerlingen op school is redelijk wat onderzoek gedaan.
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Wat helpt op school | Begrepen worden, zelf invloed hebben op prikkels en contact, en boeiende activiteiten | McKinlay e.a. (2025) |
| Prikkels op school | Autistische leerlingen waren vaak overprikkeld. Rustige plekken waren belangrijk | Price en Romualdez (2025) |
| Examen | Met passend examineren maak je hetzelfde examen, met een aanpassing | Rijksoverheid |
| Studie | Aanpassingen zoals meer tijd voor een tentamen. Je moet het zelf aangeven | Studiekeuze123 |
| Planning | Een planning met plaatjes of woorden werkte, van kleuters tot volwassenen | Knight e.a. (2015) |
Wat helpt. Onderzoeker McKinlay en collega's zetten 36 onderzoeken op een rij. Ze lazen wat autistische jongeren en volwassenen zelf zeiden over de middelbare school. Wat hielp: begrepen worden door docenten en klasgenoten. Zelf iets kunnen doen aan prikkels en contact. En lessen die boeien.
Prikkels. In een ander onderzoek maakten zes autistische leerlingen foto's van plekken op hun school. Ze waren vaak overprikkeld. Een rustige plek om bij te komen was voor hen heel belangrijk.
Het examen. In het voortgezet onderwijs kun je een aangepast examen krijgen. Bijvoorbeeld een prikkelarme ruimte, of pauzes. Met een verklaring van een deskundige kan meer, zoals 30 minuten extra tijd. Je krijgt bij het eindexamen niet ineens iets nieuws. Vraag het dus op tijd aan.
Probeer het zelf
Heb je binnenkort een toets of tentamen? Vul de toetskaart in. Wat je nog niet weet, vraag je na.
Wat je invult, blijft op dit apparaat.
Hoe pak je het aan?
Lessen en toetsen gaan makkelijker met een paar vaste gewoonten.
Vandaag: weet wat er komt
Zoek voor je volgende toets op: wat komt erin, welke bladzijden, hoe lang duurt het, en wat voor vragen? Weet je het niet? Vraag het aan de docent. "Leer hoofdstuk 3" is vaag. Vraag welke bladzijden en opdrachten.
Bekijk het veld
Weet waar de toets is. Ga als het kan van tevoren kijken. Weet waar je zit, en waar de wc is.
Maak een leerplanning
Verdeel de stof over de dagen tot de toets. Schrijf per dag op wat je doet. Dan weet je wanneer je klaar bent.
Vraag om een aanpassing
Een prikkelarme ruimte, pauzes, een vaste plek, extra tijd. Vraag het op tijd aan, bij je mentor of de studentendecaan. Bij examens: begin er al voor het examenjaar mee.
Zorg voor rust in de les
Een vaste plek in het lokaal helpt. Bijvoorbeeld voorin, of bij de muur. Spreek af dat je even naar een rustige plek mag als het te veel wordt.
Herken je dit?
Drie leerlingen, drie uitwedstrijden. Kijk wat er gebeurt zonder voorbereiding, en wat er gebeurt met.
Casus 1Jesse, groep 8
Jesse is 11. De eindtoets komt eraan. Hij weet niet hoe het gaat. Hij slaapt slecht en heeft buikpijn.
De juf zegt: "Je hoeft er niet voor te leren. Gewoon je best doen."
Jesse weet nog steeds niet hoe het gaat. Daar zit zijn onrust.
De juf laat Jesse een oefentoets zien. Ze vertelt waar hij zit, hoe lang het duurt, en wanneer de pauze is. Jesse mag in een rustig lokaal.
Jesse kent het veld. Er is minder onbekend.
Casus 2Noa, 4 havo
Noa is 15. Ze haalt slechte cijfers voor toetsen in de gymzaal. In de les heeft ze goede cijfers. In de gymzaal zitten 120 leerlingen, en het galmt.
Haar ouders denken: ze leert niet genoeg.
Noa leert genoeg. De zaal kost haar al haar energie.
Noa en haar ouders praten met de mentor. Ze maakt toetsen voortaan in een klein lokaal. Ze vragen ook al op tijd een aanpassing aan voor het eindexamen.
Haar cijfers laten nu zien wat ze weet.
Casus 3Ahmed, eerste jaar universiteit
Ahmed is 18. In de colleges zitten 300 studenten. De docent zegt: "Bestudeer de literatuur." Ahmed leest alle artikelen, ook de extra. Hij loopt vast in de tijd.
Ahmed denkt: ik ben te langzaam voor de universiteit.
Ahmed is niet te langzaam. Hij wist niet wat genoeg was.
Ahmed vraagt de docent welke artikelen verplicht zijn. Hij maakt een leerplanning per week. Bij de studentendecaan regelt hij een kleinere tentamenzaal.
Ahmed weet wat er komt, en wanneer hij klaar is.
Past het niet?
Voorbereiding helpt veel. Maar soms loopt het anders.
- Je loopt vast tijdens de toetsJe weet een antwoord niet, en raakt in paniek.Sla de vraag over en ga door. Kom er aan het eind op terug. Spreek vooraf af dat je even mag pauzeren.
- De toets verandert op het laatste momentEen ander lokaal, of een andere dag.Gebruik je plan B. Vraag de docent om veranderingen zo vroeg mogelijk te melden.
- Je aanpassing wordt vergetenZeg het rustig tegen de surveillant of docent. Laat het daarna aan je mentor weten.
- Je hebt geen aanpassing en de toets is morgenDoe wat je zelf kunt: oordopjes, als dat mag. Een plek vooraan of bij de muur. Regel de aanpassing daarna.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Zelf
Je mag vragen wat er in de toets komt, en hoe het gaat. Dat is geen zwakte, het is voorbereiding. Vraag op tijd om een aanpassing. Je maakt hetzelfde werk.
Ouder of verzorger
Help je kind om te weten wat er komt. Vraag de school om informatie vooraf over toetsen. Denk op tijd na over aanpassingen bij examens. Begin daar niet pas in het examenjaar mee.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Zeg precies wat er in een toets komt, en hoe lang hij duurt. Zet huiswerk en opdrachten op papier of in de app. Geef een vaste plek, en een rustige plek om naartoe te gaan.
Basisschool
Laat een oefentoets zien voor de eindtoets. Vertel waar en hoe lang. Een rustig lokaal kan helpen.
Middelbare school
Vraag in de onderbouw al naar aanpassingen. Bij je eindexamen krijg je niet ineens iets nieuws. Wat je bij het examen wilt, moet je eerder al gebruikt hebben.
Studie
Vraag aanpassingen aan bij de studentendecaan, voor de tentamens. Vraag docenten wat verplicht is, en wat extra. Maak een planning per week.
Mythes & valkuilen
Over lessen, toetsen en aanpassingen hoor je dingen die niet kloppen. Hier zijn er drie, met wat wel klopt.
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Met een aanpassing wordt de toets makkelijker. | Nee | Je maakt hetzelfde examen. Alleen de hindernis gaat weg. |
| Slechte cijfers betekenen dat je niet genoeg leert. | Niet altijd | Soms kost de omgeving al je energie. Een volle, rumoerige zaal maakt veel uit. |
| Een aanpassing voor het eindexamen regel je in het examenjaar. | Nee | Bij het eindexamen krijg je niet ineens iets nieuws. Begin er eerder mee. |
Hulp nodig?
Lopen lessen of toetsen steeds vast? Je hoeft het niet alleen op te lossen.
- Iemand die je vertrouwt
- een ouder, een broer of zus, een vriend.
- Op school
- de mentor, de intern begeleider (IB'er) of de zorgcoördinator.
- Bij je studie
- de studentendecaan of studieadviseur.
- De huisarts
- als je erg veel last hebt van stress of slecht slaapt.
- De NVA
- de Nederlandse Vereniging voor Autisme, op autisme.nl.
Samenhang
Lees eerst
- Hulp regelenbij wie je moet zijn, en hoe je het gesprek voorbereidt
Verwant
- Voorspelbaarheidje voorbereiden op iets nieuws
- Overprikkelingals het glas overloopt
- Duidelijk communicerenduidelijke opdrachten
Hierna
- Overstappennaar een nieuwe school, opleiding of baan
- Je eigen planalles bij elkaar
Bronnen
- onderzoekMcKinlay e.a. (2025). A systematic review: Which psycho-social-environmental factors do autistic students identify as being important for positive experiences in mainstream secondary school?. Autism 29(3), 566-578.36 onderzoeken met de woorden van autistische jongeren en volwassenen zelf. Wat hielp op de middelbare school: begrepen en geaccepteerd worden door docenten en klasgenoten, zelf invloed hebben op prikkels en contact, en boeiende activiteiten.
- onderzoekPrice en Romualdez (2025). 'It just feels unnatural being here': Autistic secondary school students' experiences of sensory sensitivities in the school environment. Autism 29(9), 2228-2238.Zes autistische leerlingen van 12 tot 16 jaar fotografeerden plekken op school. Ze waren vaak overprikkeld, en kregen daar weinig hulp bij. Rustige plekken om bij te komen waren belangrijk.
- richtlijnRijksoverheid (2026). Aangepast examen in het voortgezet onderwijs. rijksoverheid.nl.Met passend examineren maak je hetzelfde examen, met een hulpmiddel of aanpassing. Voorbeelden: een aangepaste werkplek, pauzes, een prikkelarme ruimte. Met een deskundigenverklaring kan meer, zoals 30 minuten extra tijd. Je krijgt bij het eindexamen niet ineens iets nieuws. De school bepaalt de aanpassingen.
- richtlijnStudiekeuze123 (2026). Studeren met een ondersteuningsbehoefte. studiekeuze123.nl.Wil je aanpassingen in je studie, dan moet je dat zelf aangeven bij de onderwijsinstelling, het liefst al voor je begint. Voorbeelden: een aangepast rooster, meer tijd voor een tentamen, of opdrachten later inleveren.
- onderzoekKnight, Sartini en Spriggs (2015). Evaluating visual activity schedules as evidence-based practice for individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders 45(1), 157-178.31 onderzoeken naar een planning met plaatjes of woorden (een visueel dagschema). Het werkte, van kleuters tot volwassenen, op school en daarbuiten.
- ervaringJoe Butler, National Autistic Society (2022). Tips for effective communication with autistic pupils. autism.org.uk.Tips uit de praktijk van een onderwijsadviseur. Geef bedenktijd: als vuistregel minstens 10 seconden. Herhaal met dezelfde woorden. Maak het zichtbaar, gebruik iemands naam, en geef één vraag of één ding tegelijk. Zeg wat iemand moet doen, niet wat niet. Vermijd beeldspraak en vage tijden.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 8 vragen. Heb je er 6 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van autistische mensen. Deze cursus legt uit wat autisme is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.